Dómur Hæstaréttar

1. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Sigurður Tómas Magnússon, Ása Ólafsdóttir, Karl Axelsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Skúli Magnússon.

2. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 26. ágúst 2025. Hún krefst þess aðallega að viðurkennt verði að hún eigi, sem bréferfingi samkvæmt erfðalögum nr. 8/1962, rétt til þriðjungs innstæðu séreignarlífeyrissparnaðar sem B átti hjá stefnda við andlát sitt […] 2022 en til vara lægri hlutdeildar. Hún krefst einnig málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.

3. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms auk málskostnaðar fyrir Hæstarétti.

Ágreiningsefni

4. Ágreiningur aðila lýtur að því hvort áfrýjandi eigi, sem bréferfingi, rétt til þriðjungs, eða eftir atvikum annars og minni hlutar, í innstæðu séreignarlífeyrissparnaðar sem sambúðarmaki hennar átti hjá stefnda við andlát sitt.

5. Héraðsdómur sýknaði stefnda af kröfum áfrýjanda. Byggðist sú niðurstaða einkum á því að samkvæmt 4. mgr. 11. gr. laga nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða skyldi innstæða séreignarlífeyrissparnaðar skiptast milli skylduerfingja, það er hjúskaparmaka og barna hins látna, en ekki bréferfingja.

6. Leyfi til að áfrýja málinu beint til Hæstaréttar var veitt 26. ágúst 2025, með ákvörðun réttarins nr. 2025-117, á þeim grunni að dómur í því gæti haft fordæmisgildi. Jafnframt var talið að ekki væru þær aðstæður fyrir hendi sem kæmu í veg fyrir að leyfi yrði veitt til að áfrýja málinu beint til Hæstaréttar, sbr. 1. mgr. 175. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Málsatvik

7. Áfrýjandi var í óvígðri sambúð með B sem lést […] 2022. Við andlátið lét B eftir sig þrjú börn frá fyrra hjónabandi.

8. Áfrýjandi og B gerðu með sér sambúðarsamning og sameiginlega erfðaskrá 15. janúar 2016. Í erfðaskránni sagði að það væri vilji B, með vísan til ráðstöfunarheimildar í 35. gr. erfðalaga, að áfrýjandi hlyti í arf eftir hann 30 milljónir króna ef hann félli frá á undan henni og skyldi sú fjárhæð fylgja vísitölu neysluverðs miðað við desember 2015. Þá kom þar fram að B og áfrýjandi ættu saman nánar tilgreinda fasteign og væri það vilji þeirra að hið langlífara hlyti í arf þriðjung eignarhluta þess skammlífara í eigninni, svo og í innbúi. Hið sama gilti yrði sú fasteign seld og önnur keypt í hennar stað. Enn fremur sagði að það væri vilji beggja að hið langlífara hefði rétt til að búa á sameiginlegri fasteign þeirra svo lengi sem það kysi eða fram að því að hið langlífara félli frá eða fasteignin yrði seld. Þetta skyldi þó ekki gilda hæfi hið langlífara sambúð eða gengi í hjúskap að nýju.

9. Meðal þeirra eigna sem B lét eftir sig við andlátið var innstæða séreignarlífeyrissparnaðar hjá stefnda að fjárhæð 43.213.305 krónur. Greiddi stefndi börnum B þá fjárhæð út í jöfnum hlutföllum 17. mars 2022 eftir umsókn þeirra þar um. Með bréfi lögmanns áfrýjanda 28. sama mánaðar var þessari ráðstöfun mótmælt svo og þeirri afstöðu stefnda að einungis hjúskaparmaki og börn rétthafa ættu rétt til greiðslu innstæðu hans. Frekari samskipti urðu í kjölfarið milli aðila sem óþarft er að rekja sérstaklega.

10. Dánarbú B var tekið til opinberra skipta með úrskurði héraðsdóms 20. apríl 2022. Skiptum búsins lauk í kjölfar samkomulags áfrýjanda og barna B 11. júní 2024. Þar kom meðal annars fram að aðilar væru sammála um að samkvæmt erfðalögum væru börnin erfingjar að tveimur þriðju hlutum eigna búsins og áfrýjandi að einum þriðja.

11. Málsatvikum er að öðru leyti lýst í héraðsdómi.

Málsástæður

Helstu málsástæður áfrýjanda

12. Áfrýjandi reisir málatilbúnað sinn á 4. mgr. 11. gr. laga nr. 129/1997 og leggur áherslu á að þar sé í fyrri málslið kveðið á um að innstæða séreignarlífeyrissparnaðar falli til erfingja rétthafa og skiptist milli þeirra eftir reglum erfðalaga. Óumdeilt sé að áfrýjandi sé erfingi B heitins samkvæmt sameiginlegri erfðaskrá þeirra svo og samkomulagi erfingja um uppgjör á dánarbúi hans. Af sömu gögnum megi ráða að áfrýjandi eigi erfðarétt til þriðjungshlutar þeirra fjárhagslegu réttinda sem hugsanlega gætu runnið í dánarbúið. Hugtakið „erfingi“ samkvæmt málsgreininni nái einnig til bréferfingja og hefði ákvæðið verið öðruvísi orðað ef vilji löggjafans hefði staðið til annars.

13. Áfrýjandi vísar til athugasemda í frumvarpi því sem varð að lögum nr. 129/1997, svo og þeirra breytinga sem gerðar voru á 4. mgr. 11. gr. þeirra með lögum nr. 171/2008. Telur hún þetta styðja að gert hafi verið ráð fyrir að aðrir erfingjar en skylduerfingjar gætu átt tilkall til hlutdeildar í séreignarlífeyrissparnaði. Hún hafnar því að af málsgreininni eða lögskýringargögnum verði dregin ályktun um að bréferfingi geti einungis átt rétt til greiðslu innstæðu slíks sparnaðar þannig að hún renni fyrst inn í dánarbúið. Ef löggjafinn hefði ætlað að binda slíkan rétt bréferfingja við greiðslu úr dánarbúi hefði þurft að geta þess í texta ákvæðisins eða með afdráttarlausum hætti í lögskýringargögnum.

14. Áfrýjandi hafnar því að dómur Hæstaréttar 21. júní 2010 í máli nr. 438/2009 sé fordæmisgefandi við úrlausn málsins. Þar hafi ekki verið skorið úr um erfðarétt heldur einungis hvort ákvæði erfðalaga um setu í óskiptu búi kæmu í veg fyrir að innstæða séreignarlífeyrissparnaðar yrði greidd börnum hins látna þegar í stað eða hvort það biði þess að hið óskipta bú liði undir lok. Af dóminum verði því ekki dregin sú ályktun að slík innstæða eigi einungis að skiptast milli maka og barna rétthafa þegar aðrir erfingjar séu fyrir hendi. Þá telur áfrýjandi tilvísun 4. mgr. 11. gr. laga nr. 129/1997 til takmörkunar í 2. málslið 2. mgr. 8. gr. laganna þýðingarlausa í málinu enda leiði hún aðeins til þess að ekki verði gerð aðför í réttindum sem renna eigi til skylduerfingja.

15. Það hlutfall í innstæðunni sem áfrýjandi gerir aðallega kröfu um skýrir hún svo að samkvæmt 35. gr. erfðalaga geti erfðahlutur hennar samkvæmt erfðaskrá hins látna mest verið þriðjungur af eignum búsins. Í erfðaskránni hafi arfur hennar annars vegar verið ákveðinn tiltekin fjárhæð og hins vegar þriðjungur af eignarhluta hins látna í sameiginlegri fasteign. Augljóst sé að erfðaréttur hennar nemi að minnsta kosti þriðjungi af öllum eignum sem hugsanlega geti runnið til dánarbúsins og beri því að taka aðalkröfu hennar til greina. Einnig hafi aðrir erfingjar viðurkennt með samkomulagi um lok skipta dánarbúsins að hún sé erfingi að þriðjungi eigna hans. Varakrafa áfrýjanda miðast við að mögulegar eignir dánarbúsins séu taldar meiri en svo að fjárhæð arfs hennar samkvæmt erfðaskránni nái þriðjungshluta þeirra.

Helstu málsástæður stefnda

16. Sýknukröfu sína byggir stefndi í fyrsta lagi á aðildarskorti þar sem hvorki áfrýjandi né stefndi séu réttir aðilar málsins. Stefndi telur áfrýjanda með engum hætti hafa sýnt fram á að hún geti átt rétt til umræddrar innstæðu. Hugsanlegur réttur hennar til innstæðunnar geti ekki verið fyrir hendi nema að því marki sem hún hefði átt að renna til dánarbúsins. Aðild að málinu til sóknar hefði því átt að vera hjá dánarbúi B en ekki áfrýjanda. Þá hefði í öllu falli þurft að beina kröfu um viðurkenningu á rétti áfrýjanda til innstæðunnar að börnum B heitins enda hefðu þau fengið hana greidda út. Stefndi beri hins vegar engar skyldur beint gagnvart áfrýjanda og því sé einnig um að ræða aðildarskort til varnar.

17. Í annan stað vísar stefndi til þess að 2. málsliður 2. mgr. 8. gr. laga nr. 129/1997 sé því til fyrirstöðu að heimilt sé að ráðstafa séreignarlífeyrissparnaði með erfðaskrá. Áfrýjandi geti því sem bréferfingi aldrei átt rétt til slíkrar innstæðu.

18. Í þriðja lagi byggist sýknukrafan á því að skýra beri hugtakið „erfingjar“ samkvæmt 4. mgr. 11. gr. laga nr. 129/1997 svo að það taki einungis til skylduerfingja. Þar sem skylduerfingjum sé til að dreifa í málinu falli umrædd réttindi ekki til dánarbúsins og geti áfrýjandi ekki gert kröfu til þeirra. Er þessu til stuðnings vísað til athugasemda í frumvarpi til laganna og breytingarlaga nr. 171/2008. Einnig er vísað til tilgangs þeirra réttinda sem hér um ræðir og samræmis við fyrrnefnt ákvæði 2. mgr. 8. gr. laganna. Þá telur stefndi að Hæstiréttur hafi staðfest slíka túlkun með áðurnefndum dómi í máli nr. 438/2009.

19. Verði ekki fallist á framangreind rök er að lokum vísað til þess að ekki sé hægt að túlka ákvæði í erfðaskrá áfrýjanda og B heitins, um að hún eigi að erfa ákveðna peningafjárhæð og þriðjung eignarhlutar í fasteign og innbúi, þannig að það jafngildi því að hún öðlist rétt til hlutdeildar í innstæðu séreignarlífeyrissparnaðar. Ákvæði í samkomulagi erfingja um að hún sé erfingi eins þriðja hlutar af eignum dánarbúsins breyti engu um það. Er um þetta bæði bent á það sérstaka hlutverk sem þessi sparnaður gegni, það er að tryggja rétthafa en ella maka og börnum hans ákveðna framfærslu, og að ekkert bendi til að vilji hins látna hafi staðið til slíkrar ráðstöfunar.

Löggjöf

20. Í málinu reynir einkum á 4. mgr. 11. gr. laga nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda. Ákvæðið var upphaflega svohljóðandi:

Deyi rétthafi áður en innstæða er að fullu greidd út fellur hún til erfingja hans og skiptist milli þeirra eftir reglum erfðalaga. Hlut barns undir 13 ára aldri ber að skipta með jöfnum greiðslum á þau ár sem vantar á að barnið nái 18 ára aldri. Hafi barn náð 13 ára aldri við andlát rétthafa skal hlutur þess greiddur út á fimm árum. Hlut eftirlifandi maka ber að skipta með jöfnum greiðslum á sjö ár eða á þann tíma sem makann vantar á 67 ára aldur við andlát rétthafa. Láti rétthafi ekki eftir sig maka eða barn rennur innstæðan til dánarbúsins og gildir þá ekki takmörkunin í 2. málsl. 2. mgr. 8. gr.

21. Í athugasemdum við málsgreinina í frumvarpi því er varð að lögum nr. 129/1997 segir að hún fjalli um „greiðslur til maka, barna og annarra erfingja“. Lagt sé til „að greiðsla til maka og barna, þ.e. skylduerfingja, dreifist á ákveðið tímabil en greiðsla til annarra erfingja, ef um þá er að ræða, verði greidd út í einu lagi“.

22. Með 2. gr. laga nr. 171/2008 voru 2. til 4. málsliður 4. mgr. 11. gr. laga nr. 129/1997 felldir brott og þannig gert ráð fyrir því að við andlát rétthafa væri séreignarlífeyrissparnaður greiddur erfingjum í einu lagi.

23. Í fyrri málslið 2. mgr. 8. gr. laga nr. 129/1997 segir að rétthafa samkvæmt 1. mgr. ákvæðisins sé óheimilt að framselja, veðsetja eða á annan hátt ráðstafa innstæðu eða réttindum samkvæmt samningi um viðbótartryggingavernd eða lífeyrisréttindi í séreign nema með samkomulagi samkvæmt 1. til 3. tölulið 3. mgr. 14. gr. Í síðari málslið málsgreinarinnar er því slegið föstu að ekki verði gerð aðför í réttindum samkvæmt slíkum samningi og enginn skuldheimtumaður í dánarbúi eða þrotabúi eigi rétt til að skerða réttindin á nokkurn hátt.

24. Í 3. mgr. 14. gr. laga nr. 129/1997 kemur fram að sjóðfélagi geti á grundvelli samkomulags síns og maka, þar á meðal maka í óvígðri sambúð, ákveðið skipan mála samkvæmt 1. til 3. tölulið málsgreinarinnar. Samkvæmt 1. tölulið getur slíkt samkomulag falið í sér að ellilífeyrisgreiðslur sem renna eiga til sjóðfélaga skuli allt að hálfu renna til maka hans eða fyrrverandi maka. Skal lífeyrissjóður þá skipta greiðslum í samræmi við ákvörðun sjóðfélagans en þær falla niður við andlát hans. Samkvæmt 2. tölulið er heimilt, áður en taka lífeyris hefst en þó eigi síðar en fyrir 65 ára aldur og ef sjúkdómar og heilsufar draga ekki úr lífslíkum, að ákveða að verðmæti uppsafnaðra ellilífeyrisréttinda sjóðfélaga skuli allt að hálfu renna til að mynda sjálfstæð ellilífeyrisréttindi fyrir maka eða fyrrverandi maka. Skerðast þá réttindi sjóðfélagans sem því nemur. Í 3. tölulið er heimilað að ákveða að iðgjald vegna sjóðfélaga sem gengur til að mynda ellilífeyrisréttindi skuli allt að hálfu renna til þess að mynda sjálfstæð réttindi fyrir maka hans.

Niðurstaða

25. Áfrýjandi krefst þess aðallega að viðurkennt verði að hún eigi rétt til þriðjungs innstæðu séreignarlífeyrissparnaðar sem B átti hjá stefnda við andlát sitt […] 2022 en til vara lægri hlutdeildar. Eins og kröfugerðin er fram sett er ljóst að áfrýjandi reisir málatilbúnað sinn á sameiginlegri erfðaskrá hennar og B. Sé hún á grundvelli hennar erfingi hans í skilningi 1. málsliðar 4. mgr. 11. gr. laga nr. 129/1997. Er samkvæmt þessu ekki á því byggt að áfrýjandi teljist maki B samkvæmt áðurnefndri málsgrein vegna óvígðrar sambúðar þeirra eða hafi af þeim sökum stöðu skylduerfingja samkvæmt reglum erfðalaga.

26. Svo sem áður er rakið kemur fram í fyrri málslið 2. mgr. 8. gr. laga nr. 129/1997 að rétthafa sé óheimilt að framselja, veðsetja eða á annan hátt ráðstafa innstæðu eða réttindum samkvæmt samningi um lífeyrisréttindi í séreign, það er séreignarlífeyrissparnaði, nema með samkomulagi samkvæmt 1. til 3. tölulið 3. mgr. 14. gr. laganna. Í athugasemdum við ákvæðið í frumvarpi til laganna segir að þetta sé nauðsynlegt þegar litið sé til tilgangs slíkra samninga. Í þeim undantekningarákvæðum sem vísað er til í áðurgreindum málslið og áður hafa verið rakin er ekki gert ráð fyrir því að rétthafi ráðstafi séreignarlífeyrissparnaði sínum með erfðaskrá. Eru þau því án þýðingar fyrir sakarefni málsins.

27. Af þessu verður dregin sú ályktun að rétthafa sé óheimilt að ráðstafa séreignarlífeyrissparnaði sínum sérstaklega með erfðaskrá. Fer því um ráðstöfun slíkra réttinda eftir andlát hans samkvæmt nánari fyrirmælum laga, sbr. einkum áðurnefnda 4. mgr. 11. gr. laganna. Þá segir í síðari málslið 2. mgr. 8. gr. að ekki verði gerð aðför í réttindum samkvæmt slíkum samningi og enginn skuldheimtumaður í dánarbúi eða þrotabúi hafi rétt til að skerða réttindin á nokkurn hátt. Samræmist þetta þeim almenna tilgangi lífeyrisréttinda að vera til hagsbóta rétthafa eða, að honum gengnum, maka hans og börnum ef þeim er að skipta svo sem áréttað er í athugasemdum við frumvarp til laga nr. 129/1997.

28. Samkvæmt fyrri málslið 4. mgr. 11. gr. laga nr. 129/1997 fellur innstæða í séreignarlífeyrissparnaði til erfingja og skiptist milli þeirra eftir reglum erfðalaga ef réttahafi deyr áður en innstæða er að fullu greidd. Í síðari málslið málsgreinarinnar kemur hins vegar fram sú sérregla að hafi rétthafi ekki látið eftir sig maka eða barn renni innstæða til dánarbúsins og gildi þá ekki áðurnefnd takmörkun 2. málsliðar 2. mgr. 8. gr. laganna, það er að réttindi njóti verndar gagnvart skuldheimtumönnum.

29. Samkvæmt framansögðu rennur innstæða séreignarlífeyrissparnaðar ekki til dánarbús ef rétthafi hefur látið eftir sig maka eða barn. Þess í stað ber að greiða maka og börnum slíka innstæðu eftir andlát rétthafa án tillits til skipta dánarbúsins og skiptist hún þá á milli þeirra eftir reglum erfðalaga. Fela ákvæði 4. mgr. 11. gr. laga nr. 129/1997 að þessu leyti í sér undantekningu frá þeirri almennu reglu 1. mgr. 2. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. að dánarbú manns taki við öllum fjárhagslegum réttindum sem hann átti eða naut við andlát sitt. Það er því aðeins við þær aðstæður að hvorki maka né börnum rétthafa er til að dreifa að slík innstæða rennur til dánarbús og hún kemur til skipta með öðrum eignum búsins eftir nánari ákvæðum erfðalaga, þar á meðal þeim sem fjalla um bréferfð.

30. Þessi niðurstaða fær ekki einungis stoð í fortakslausu orðalagi 2. málsliðar 4. mgr. 11. gr. laga nr. 129/1997 og athugasemdum við frumvarp til þeirra laga heldur einnig skýringu ákvæðisins til samræmis við fyrrnefnda 2. mgr. 8. gr. laganna og tilgangi þeirra réttinda sem hér er um að tefla, sbr. einnig til hliðsjónar ummæli í áðurnefndum dómi Hæstaréttar í máli nr. 438/2009.

31. Samkvæmt framangreindu gat áfrýjandi, sem bréferfingi B, því aðeins átt rétt til hlutdeildar í umræddum séreignarlífeyrissparnaði að B hefði ekki látið eftir sig maka eða börn. Í málinu er ágreiningslaust að svo háttaði ekki til við andlát hans. Þegar af þessari ástæðu verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest.

32. Áfrýjandi verður dæmd til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti svo sem segir í dómsorði.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal óraskaður.

Áfrýjandi, A, greiði stefnda, Almenna lífeyrissjóðnum, 1.000.000 króna í málskostnað fyrir Hæstarétti.