Dómur Hæstaréttar

1. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason, Ása Ólafsdóttir, Karl Axelsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Skúli Magnússon.

2. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 2. júlí 2025. Hann krefst sýknu af öllum kröfum gagnáfrýjanda en til vara að þær verði lækkaðar verulega. Þá krefst aðaláfrýjandi málskostnaðar í gagnsök fyrir Hæstarétti og Landsrétti.

3. Gagnáfrýjandi áfrýjaði málinu fyrir sitt leyti 21. ágúst 2025. Hann krefst þess aðallega að aðaláfrýjanda verði gert að greiða sér 3.883.213 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 1.433.581 krónu frá 10. desember 2021 til 2. desember 2022 en af 3.883.213 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Til vara er krafist greiðslu á sömu fjárhæð en með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 af sömu fjárhæðum og frá sömu tímamörkum og í aðalkröfu til 2. desember 2022 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Til þrautavara er krafist greiðslu sömu fjárhæðar, 3.883.213 króna, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 2. desember 2022 til greiðsludags, sbr. 4. mgr. 5. gr. laganna. Verði ekki fallist á kröfur gagnáfrýjanda samkvæmt framangreindu er til þrautaþrautavara krafist staðfestingar hins áfrýjaða dóms. Loks krefst hann málskostnaðar á öllum dómstigum.

Ágreiningsefni

4. Málsaðilar deila um skaðabótaábyrgð, á grundvelli laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup, vegna ætlaðs galla í heyrúllu- og pökkunarvél sem gagnáfrýjandi keypti af aðaláfrýjanda 25. júní 2020. Hafi sá galli lýst sér í óeðlilegum titringi við notkun vélarinnar. Aðaláfrýjandi hefur neitað því að vélin hafi verið gölluð. Óumdeilt er að titringurinn hvarf síðsumars 2022.

5. Með héraðsdómi var aðaláfrýjandi sýknaður af kröfum gagnáfrýjanda. Á hinn bóginn var talið í hinum áfrýjaða dómi að titringur í vélinni hefði verið verulegur og meiri en búast mætti við og því falið í sér galla í skilningi 17. gr. laga nr. 50/2000 sem aðaláfrýjandi bæri ábyrgð á. Allt að einu var hann sýknaður af skaðabótakröfu gagnáfrýjanda en með vísan til grunnraka 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. a-, e- og g-liði 1. mgr. 129. gr. sömu laga, var honum gert að greiða gagnaðila samtals 4.000.000 króna í málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti.

6. Áfrýjunarleyfi var veitt 1. júlí 2025, með ákvörðun Hæstaréttar nr. 2025-95, á þeim grunni að dómur í málinu kynni að hafa verulegt almennt gildi, meðal annars um greiðslu skaðabóta vegna galla í lausafjárkaupum og ákvörðun málskostnaðar.

Málsatvik

7. Aðaláfrýjandi rekur meðal annars vélasölu en gagnáfrýjandi er verktaki sem starfar auk annars við rúllun og pökkun á heyi. Gerðu aðaláfrýjandi, sem seljandi, og gagnáfrýjandi, sem kaupandi, með sér kaupsamning 25. júní 2020 um sambyggða rúllu- og pökkunarvél af gerðinni McHale Fusion 3 Plus. Fyrirsvarsmaður gagnáfrýjanda sótti vélina á starfsstöð aðaláfrýjanda sama dag og hóf notkun hennar tveimur dögum síðar með dráttarvél sinni af gerðinni Fendt 712 Vario.

8. Sama dag hafði fyrirsvarsmaðurinn samband við starfsmann aðaláfrýjanda og tilkynnti að vélin væri biluð þar sem hún bæði titraði og hristist óeðlilega mikið við notkun. Hún var í framhaldinu skoðuð af starfsmanni aðaláfrýjanda, fyrst 29. júní sama ár en síðan í nokkur skipti. Þá var hún skoðuð af starfsmönnum Vélaverkstæðis Þóris í notkun við heyskap sem og á verkstæði fyrirtækisins á Selfossi.

9. Gagnáfrýjandi kveðst fyrst hafa farið fram á það við aðaláfrýjanda 17. júlí 2020 að fá afhenta nýja vél sömu gerðar. Hann sendi jafnframt kröfu sama efnis 3. ágúst sama ár á McHale, framleiðanda vélarinnar. Þá sendi lögmaður hans skriflegt erindi 13. október það ár af sama meiði til aðaláfrýjanda. Með síðastnefnda bréfinu áskildi gagnáfrýjandi sér rétt til að rifta kaupunum án frekari viðvörunar.

10. Með tölvubréfi 23. nóvember 2020 lagði aðaláfrýjandi til að ný skoðun á vélinni færi fram vorið eða sumarið 2021 þar sem eðli hins ætlaða galla væri af þeim toga að aðeins væri hægt að skoða eða sannreyna hann á þeim árstíma. Þá kom fram að fulltrúi McHale myndi koma til að skoða hana á þeim tíma. Einnig var fallist á að ábyrgð á vélinni yrði framlengd um eitt ár, sbr. ábyrgðaryfirlýsingu 17. desember 2020.

11. Með beiðni 23. júní 2021 fór gagnáfrýjandi fram á dómkvaðningu manns til að leggja meðal annars mat á hvort vélin hristist við notkun eins og gagnáfrýjandi hefði lýst og hvort hún uppfyllti þær kröfur sem almennt mætti gera til sambærilegra véla og leiða mætti af kaupsamningi aðila. Skyldi matsmaður upplýsa hvaða annmarkar væru til staðar, hver væri orsök þeirra, hvaða úrbætur væru nauðsynlegar til að lagfæra þá annmarka og áætlaðan kostnað við þær.

12. Með tölvubréfi 7. júlí 2021 var þess krafist af hálfu gagnáfrýjanda að hann fengi aðra vél til notkunar meðan beðið væri úrlausnar í málinu. Aðaláfrýjandi svaraði samdægurs og bauð gagnáfrýjanda endurgjaldslaus afnot af rúlluvél af tegundinni Krone Comprima CV150 X-treme. Ef hin umþrætta vél reyndist hins vegar ekki gölluð áskildi aðaláfrýjandi sér rétt til að krefjast hóflegs gjalds fyrir notkun gagnáfrýjanda á lánsvélinni. Þá var áskilið að hún yrði sótt á starfstöð hans og ekki skilað í verra ásigkomulagi en hún væri í við afhendingu til gagnáfrýjanda. Gagnáfrýjandi svaraði aðaláfrýjanda með tölvubréfi næsta dag og hafnaði boði hans þar sem skilyrði þau sem aðaláfrýjandi setti fyrir afnotum vélarinnar væru óljós og vélin sem honum var boðin hentaði ekki „verktakastarfsemi eins og umbj. minn rekur“. Hún væri auk þess ósambærileg þeirri vél sem hann hefði keypt. Óumdeilt er að gagnáfrýjandi tók á þessum tíma vél á leigu hjá þriðja aðila til að nota við rúllun og pökkun sumarið 2021. Með tölvubréfi 8. júlí 2021 áskildi aðaláfrýjandi sér allan rétt til að mótmæla kostnaði sem gagnáfrýjandi stofnaði til með slíkri leigu.

13. Í lok júlí 2021 kom fulltrúi frá McHale og tók vélina út. Hann skilaði skýrslu 6. ágúst sama ár. Þar kom fram að fagleg skoðun hans væri sú að hin umdeilda rúllu- og pökkunarvél hæfði tilgangi sínum og ekkert væri að henni. Af hálfu gagnáfrýjanda var þessu áliti mótmælt.

14. Kristján B. Jónsson, véliðnfræðingur, var dómkvaddur matsmaður. Hann skoðaði vélina 7. og 30. september 2021. Til aðstoðar við matið kallaði hann til Gísla A. Guðmundsson, sérfræðing í titringsmælingum á vélum og vélbúnaði.

15. Matsmaður sendi lögmönnum aðila „drög að matsskýrslu“ 12. október 2021 ásamt fylgigögnum, þar á meðal sérstaka skýrslu Gísla A. Guðmundssonar um mælingar á titringi. Þar kom fram að skoðun hefði leitt í ljós að vél gagnáfrýjanda hefði hrist um það bil 40% meira en vél sem notuð hefði verið til samanburðar. Beindi matsmaður þeirri spurningu til málsaðila hvort reyna skyldi sættir í málinu ellegar hann héldi verkefni sínu áfram „með matið og þeim kostnaði sem því fylgir“.

16. Lögmenn aðila áttu í samskiptum í október og nóvember 2021. Í tölvubréfi 21. október óskaði aðaláfrýjandi eftir að fá vélina til skoðunar. Sagði þar að þótt hann væri þeirrar skoðunar að ekkert væri að henni þá langaði hann „að taka vélina einu sinni enn til sín og sjá hvort hann geti fundið orsakir þess titrings sem vart varð umfram titrings í samanburðarvél matsmanns“. Í tölvubréfi 29. nóvember sama ár sem sent var í kjölfar fundar aðila var lagt til að skipt yrði um vinkildrif í vélinni.

17. Í tölvubréfi gagnáfrýjanda 13. júní 2022 kom fram að eftir að skipt var um drif í vélinni hjá Vélaverkstæði Þóris hefði vélin verið prófuð í samráði við verkstæðið. Ljóst væri að gallinn á vélinni væri enn til staðar og hefði ekkert lagast „við þessa viðgerðartilraun“. Hann fór jafnframt fram á að aðaláfrýjandi tæki vélina og afhenti honum nýja vél til notkunar yfir sumarið. Ekki náðist samkomulag milli aðila um afhendingu nýrrar vélar og fór svo að gagnáfrýjandi leigði sér aðra vél til að nota yfir heyannir 2022.

18. Með tölvubréfi 10. ágúst 2022 upplýsti gagnáfrýjandi aðaláfrýjanda um að titrings virtist ekki lengur gæta við notkun vélarinnar. Aftur á móti hefði hann orðið var við að keðja rækist í slá í undirvagni vélarinnar. Fram kom í bréfinu sem og skýrslu fyrirsvarsmanns gagnáfrýjanda fyrir dómi að hann hefði lagt vélinni eftir viðgerðina en hefði þurft að grípa til hennar að nýju þegar leiguvél bilaði og þá hefði hún ekkert verið að „víbra“. Aðaláfrýjandi taldi aftur á móti að notkunartölur vélarinnar gæfu til kynna að fjölmörgum rúllum hefði verið pakkað með henni þetta sumar.

19. Í tölvubréfi aðaláfrýjanda til gagnáfrýjanda 12. október 2022 kom fram að Vélaverkstæði Þóris gæti ekki staðfest að viðgerð þá um sumarið hefði verið forsenda þess að titringurinn hætti. Hann lagði fram tillögu um að aðilar myndu ljúka ágreiningi sínum með því að skipta með sér matskostnaði til helminga en að öðru leyti bera hvor sinn kostnað af málinu. Ekki náðist samkomulag milli aðila og höfðaði gagnáfrýjandi mál þetta 2. desember 2022.

Málsástæður

Helstu málsástæður aðaláfrýjanda

20. Aðaláfrýjandi byggir á því að ósannað sé að rúllu- og pökkunarvélin hafi verið gölluð við afhendingu 25. júní 2020, sbr. 21. og 13. gr. laga nr. 50/2000. Vélin hafi verið prófuð á sýningu vorið 2020 og engar athugasemdir þá verið gerðar við hana eða virkni hennar.

21. Hann byggir jafnframt á því að gagnáfrýjandi beri sönnunarbyrði fyrir því að galli hafi verið til staðar við áhættuskipti, sbr. 31. gr. laga nr. 50/2000. Aðaláfrýjanda beri ekki að afsanna að vélin hafi verið gölluð heldur sé það gagnáfrýjanda að sanna að svo hafi verið við afhendingu. Niðurstaða Landsréttar í hinum áfrýjaða dómi um að snúa við þeirri sönnunarbyrði eigi sér ekki lagastoð. Þá virðist málsástæðu um öfuga sönnunarbyrði ekki hafa verið hreyft af gagnáfrýjanda við meðferð málsins í héraði og sé henni því einnig mótmælt sem of seint fram kominni.

22. Aðaláfrýjandi vísar til þess að ætlaður galli, samkvæmt lýsingum gagnáfrýjanda, felist í miklum titringi sem vari í um fimm sekúndur af því 90 sekúndna ferli sem taki að rúlla og pakka hverri rúllu. Sá titringur hafi þó ekki komið í veg fyrir not gagnáfrýjanda af vélinni á þann hátt sem að hafi verið stefnt. Aðaláfrýjandi telur að ekki sé annað fyrirliggjandi en að þær kröfur sem gerðar voru til hennar hafi verið uppfylltar, sbr. a-lið 2. mgr. 17. gr. laga nr. 50/2000. Þá er vísað til þess að aðaláfrýjandi hafi ekki ábyrgst að titringur vélarinnar væri undir eða yfir tilteknum mörkum en jafnan megi gera ráð fyrir einhverjum titringi við notkun hennar.

23. Aðaláfrýjandi leggur áherslu á að gagnáfrýjandi hafi freistað þess að axla sönnunarbyrði sína með öflun matsgerðar. Hann hafi borið áhættu af kostnaði matsins og haft forræði á spurningum, matsandlagi og málsmeðferð. Ákvörðun um að stöðva matið eftir afhendingu á drögum matsgerðar hafi verið á forræði og ábyrgð gagnáfrýjanda. Ekki hafi verið gert samkomulag um að drögin skyldu skoðast sem „rökstudd matsgerð“ í skilningi 1. mgr. 63. gr. laga nr. 91/1991. Verði þeim hvorki jafnað til matsgerðar né geti þau haft sönnunargildi sem slíkt gagn. Þá hafi verið ýmsir ágallar á framkvæmd matsins. Engin dómafordæmi séu um að fallist hafi verið á kröfur aðila á grundvelli ólokinnar matsgerðar. Þessi tilhögun sönnunar svipti aðila auk þess rétti til yfirmats eftir 64. gr. laga nr. 91/1991.

24. Aðaláfrýjandi mótmælir fjárkröfu gagnáfrýjanda vegna leigu á staðgönguvél. Hann vísar til þess að ósannað sé að hin selda vél hafi verið ónothæf þannig að nauðsynlegt hafi verið að afla nýrrar vélar til notkunar sumurin 2021 og 2022. Einnig liggi fyrir að gagnáfrýjanda hafi verið boðin fullkomlega nothæf og sambærileg vél til afnota. Hann hafi hafnað því boði og þar með ekki sinnt skyldu til að takmarka tjón sitt, sbr. 1. mgr. 70. gr. laga nr. 50/2000.

25. Aðaláfrýjandi mótmælir fjárkröfum vegna vinnu dómkvadds manns og lögfræðikostnaðar. Jafnframt andmælir hann því að slíkar kröfur geti orðið höfuðstóll dómkröfu gagnáfrýjanda þar sem þær eigi að teljast til málskostnaðar. Þá er aðaláfrýjandi ósammála því að grunnrök 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 leiði til þess að hann eigi að bera kostnað af matsgerð sem aðeins hafi legið fyrir í drögum.

26. Verði fallist á kröfur gagnáfrýjanda gerir aðaláfrýjandi loks gagnkröfu um skuldajöfnuð. Í því sambandi vísar hann til þess að hann hafi lagt út 385.281 krónu í viðgerðarkostnað og 630.735 krónur í lögfræðikostnað fyrir málshöfðun.

Helstu málsástæður gagnáfrýjanda

27. Gagnáfrýjandi byggir á því að heyrúllu- og pökkunarvélin hafi verið gölluð við afhendingu 25. júní 2020. Gallinn hafi komið fram við fyrstu notkun vélarinnar, sbr. 31. gr. laga nr. 50/2000. Því tímamarki hafi ekki verið mótmælt af hálfu aðaláfrýjanda, svo sem meðal annars megi ráða af því að í greinargerð í héraði sé því ekki haldið fram að vélin hafi bilað eftir afhendingu eða að gallann hafi mátt rekja til notkunar gagnáfrýjanda.

28. Gagnáfrýjandi byggir á því að hristingur og titringur í vélinni teljist galli í skilningi ákvæða laga nr. 50/2000. Vélin hafi hvorki uppfyllt almennar kröfur sem gera hafi mátt til hennar né hentað til þeirra nota sem henni voru ætluð. Hann vísar hér um til myndskeiðs sem sýni verulegan titring í vélinni sem og framburðar vitna fyrir dómi og niðurstöðu dómkvadds manns. Atburðarásin í kjölfar þess að matsmaður skilaði drögum að matsskýrslu staðfesti að aðaláfrýjandi hafi í raun viðurkennt sjónarmið hans um galla í vélinni enda hafi hann tekið hana til viðgerðar og skipt um drifbúnað. Aðaláfrýjandi hafi því hvorki sýnt fram á né leitt að því líkur að dómkvaðning manns, með tilheyrandi kostnaði, hafi verið að ófyrirsynju.

29. Þá telur gagnáfrýjandi aðaláfrýjanda verða að bera hallann af því að hafa ekki látið skoða vélina í kjölfar viðgerðarinnar. Titrings hafi orðið vart eftir hana þó svo að fljótlega hafi komið í ljós að ástand vélarinnar virtist hafa lagast og titringur horfið. Síðar til tilkomin sjónarmið aðaláfrýjanda þess efnis að viðgerðin hafi verið óþörf eða eingöngu til málamynda séu ótrúverðug.

30. Gagnáfrýjandi gerir kröfu á hendur aðaláfrýjanda um greiðslu kostnaðar fyrir leigu á annarri heyrúllu- og pökkunarvél vegna ágalla á hinni seldu. Honum hafi af aðaláfrýjanda verið boðin afnot af vél, allt annarrar tegundar, auk þess sem skilmálar afnota þeirrar vélar hafi verið óásættanlegir.

31. Gagnáfrýjandi byggir á því að kostnaður hans af því að sanna tilvist galla og vegna kröfu um úrbætur, þar með talið lögfræðikostnaður, teljist til skaðabótakrafna í skilningi kröfuréttar sem hann sem kaupandi eigi rétt til úr hendi aðaláfrýjanda sem seljanda. Þannig sé um að ræða sjálfstæðar kröfur sem sækja megi í skaðabótamáli. Regla 129. gr. laga nr. 91/1991 um að undir málskostnað falli ýmis kostnaður af rekstri dómsmáls eigi við þegar samhliða sé dæmt um meginkröfur málsaðila, til dæmis riftun eða skaðabætur. Þá sé það eingöngu til hagræðis að sameina megi nefnda kostnaðarliði vegna reksturs máls undir kröfu um málskostnað. Ákvæðið verði hins vegar ekki skilið svo að það útiloki að skaðabótakröfur, svo sem þær sem hafðar séu uppi í málinu, megi teljast sjálfstæðar kröfur en ekki hluti málskostnaðar.

Löggjöf

32. Í málinu reynir meðal annars á ákvæði IX. og XII. kafla laga nr. 91/1991, sem og 1. mgr. 44. gr. og 129. gr. sömu laga. Þá reisir gagnáfrýjandi kröfur sínar á ákvæðum laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup.

33. Í 2. mgr. 17. gr. laga nr. 50/2000 segir:

Ef annað leiðir ekki af samningi skal söluhlutur:

a. henta í þeim tilgangi sem sambærilegir hlutir eru venjulega notaðir til;
b. henta í ákveðnum tilgangi sem seljandinn vissi eða mátti vita um þegar kaup voru gerð, nema leiða megi af atvikum að kaupandi hafi ekki byggt á sérþekkingu seljanda og mati hans eða hafi ekki haft sanngjarna ástæðu til þess;
c. hafa þá eiginleika til að bera sem seljandi hefur vísað til með því að leggja fram prufu eða líkan;
d. vera í venjulegum eða öðrum forsvaranlegum umbúðum sem nauðsynlegar eru til að varðveita og vernda hann.

Í 4. mgr. sömu lagagreinar kemur síðan fram að söluhlutur teljist gallaður ef hann er ekki í samræmi við framangreindar kröfur. Þá er í 13. gr. laganna mælt fyrir um að áhættuflutningur eigi sér stað þegar söluhlutur hefur verið afhentur í samræmi við ákvæði samnings eða í samræmi við ákvæði 6. eða 7. gr. Einnig kemur fram í 1. mgr. 21. gr. laganna að við mat á því hvort söluhlutur sé gallaður skuli miðað við það tímamark þegar áhættan af söluhlut flyst yfir til kaupanda, jafnvel þótt gallinn komi ekki fram fyrr en síðar.

34. Ákvæði 30. gr. laga nr. 50/2000 heimilar kaupanda söluhlutar sem reynist gallaður og gallinn er hvorki sök kaupanda né stafi af aðstæðum sem varði hann, að beita úrræðum 31. til 40. gr. sem og 42. gr. laganna. Þá er í 31. gr. kveðið á um rannsóknarskyldu kaupanda eftir afhendingu. Í fyrri málslið 1. mgr. 34. gr. segir jafnframt að kaupandi geti krafist þess að seljandi bæti úr galla á eigin reikning ef það verður gert án þess að valda seljanda ósanngjörnum kostnaði eða óhagræði. Þá kemur fram í 3. mgr. greinarinnar að kaupandi geti krafist skaðabóta fyrir eðlileg útgjöld við að fá bætt úr galla ef seljandi fullnægir ekki þeirri skyldu sinni að bæta úr honum eða afhenda nýjan hlut. Enn fremur segir í 1. mgr. 40. gr. laganna:

Kaupandi getur krafist skaðabóta fyrir það tjón sem hann bíður vegna galla á söluhlut, nema seljandinn sanni að þá megi rekja til hindrana þeirra sem nefndar eru í 27. gr. Reglur 27. og 28. gr. eiga hér við.

35. Í 1. mgr. 67. gr. laganna kemur fram að skaðabætur vegna vanefnda af hálfu annars samningsaðila skuli svara til þess tjóns, þar með talið vegna útgjalda, verðmunar og tapaðs hagnaðar, sem gagnaðili bíður vegna vanefndanna. Þetta gildi þó einungis um það tjón sem aðili gat með sanngirni séð fyrir sem hugsanlega afleiðingu vanefndar.

36. Loks segir í 1. mgr. 70. gr. laganna að samningsaðila sem ber fyrir sig vanefndir af hálfu gagnaðila sé með sanngjörnum ráðstöfunum skylt að takmarka tjón sitt. Vanræki hann það beri hann sjálfur þann hluta tjónsins sem af því leiðir.

Niðurstaða

37. Svo sem fram er komið varð niðurstaða Landsréttar sú að titringur í umræddri heyrúllu- og pökkunarvél hefði verið verulegur og meiri en búast mætti við. Hefði vélin því verið gölluð í skilningi 17. gr. laga nr. 50/2000 og bæri aðaláfrýjandi skaðabótaábyrgð á því tjóni sem af leiddi. Hins vegar var hann sýknaður af þeim hluta kröfugerðar gagnáfrýjanda sem tók til útlagðs kostnaðar hans af leigu vélar í stað þeirrar sem deilt er um í málinu. Aðrir þættir dómkröfu gagnáfrýjanda, lögfræðikostnaður á fyrri stigum og kostnaður vegna matsmanns, voru taldir falla undir málskostnað. Með vísan til grunnraka 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, sbr. a-, e- og g-liði 1. mgr. 129. gr. sömu laga, var aðaláfrýjanda gert að greiða gagnáfrýjanda samtals 4.000.000 króna í málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti.

38. Í aðalsök krefst aðaláfrýjandi þess að hnekkt verði þeirri niðurstöðu að heyrúllu- og pökkunarvélin hafi verið gölluð og hann verði þar af leiðandi sýknaður af öllum kröfum gagnáfrýjanda. Hann gerir hins vegar ekki málskostnaðarkröfu fyrir Hæstarétti í aðalsök.

39. Í gagnsök krefst gagnáfrýjandi þess að fallist verði á kröfu hans vegna vélarleigu og að kostnaður við lögfræðiráðgjöf og störf matsmanns á fyrri stigum málsins teljist sjálfstæðir þættir skaðabótakröfu sem færa megi undir höfuðstól dómkröfu hans og beri þá meðal annars vexti í samræmi við kröfugerð hans þar um.

40. Svo sem fram er komið lauk dómkvaddur maður ekki við matsgerð í málinu heldur sendi lögmönnum aðila „drög að matsskýrslu“ 12. október 2021. Kemur þar fram að skoðun hafi leitt í ljós að vél gagnáfrýjanda hafi hrist um það bil 40% meira í vinnslu en vél sem notuð hafi verið til samanburðar. Meðfylgjandi drögunum var skýrsla Gísla A. Guðmundssonar sem matsmaðurinn fékk til þess að aðstoða sig við að mæla hristing í vélinni. Matsmaður beindi jafnframt þeirri spurningu til málsaðila hvort reyna skyldi sættir í málinu eða hvort hann ætti að halda áfram með matið með tilheyrandi kostnaði.

41. Aðaláfrýjandi byggir á því að matsmaður hafi með þessu farið út fyrir hlutverk sitt og tilgang enda sé ákvörðun af þessum toga eingöngu á forræði og ábyrgð gagnáfrýjanda. Ekki hafi verið gert samkomulag milli aðila um að drögin skyldu skoðast sem „rökstudd matsgerð“ í skilningi 1. mgr. 63. gr. laga nr. 91/1991. Ódagsettum drögum matsgerðar verði enda ekki jafnað til matsgerðar samkvæmt IX. kafla laga nr. 91/1991, sbr. XII. kafla sömu laga. Drögin hafi því ekki sönnunargildi sem matsgerð og gagnáfrýjandi ekki axlað þá sönnunarbyrði sem á honum hvíli um galla í heyrúllu- og pökkunarvélinni við afhendingu.

42. Á það er fallist með aðaláfrýjanda að umrædd drög uppfylla ekki skilyrði þess að teljast fullburða matsgerð í skilningi IX. kafla laga nr. 91/1991, sbr. einkum 1. mgr. 63. gr. laganna. Á hinn bóginn er til þess að líta að drögin voru lögð fram í málinu og þeir framangreindir sérfræðingar sem að þeim höfðu komið gáfu skýrslu fyrir héraðsdómi. Sýnast drögin ekki hafa sætt sérstökum andmælum af hálfu aðaláfrýjanda sem í framhaldinu tók vélina á ný til skoðunar og stóð fyrir því að skipt var um drifbúnað. Eins og hér stendur á og með vísan til 1. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991 um frjálst sönnunarmat dómara þykir mega, og að öðru leyti með vísan til forsenda hins áfrýjaða dóms, fallast á þá niðurstöðu að hafa megi hliðsjón af umræddum drögum að matsskýrslu við sönnunarmat í málinu.

43. Aðaláfrýjandi byggir einnig á því að gagnáfrýjandi beri sönnunarbyrði fyrir því að galli hafi verið fyrir hendi. Í hinum áfrýjaða dómi hafi ranglega verið lagt til grundvallar að nægjanlegt hafi verið af hálfu gagnáfrýjanda að sýna fram á að titringur hafi verið til staðar eftir afhendingu en ekki við afhendinguna sjálfa. Eigi sú forsenda að leggja sönnunarbyrði við þessar aðstæður á aðaláfrýjanda sér ekki lagastoð. Þá sé rangt í hinum áfrýjaða dómi að aðaláfrýjandi hafi ekki vefengt niðurstöður titringsmælinga.

44. Í umfjöllun hins áfrýjaða dóms, sem skipaður var sérfróðum meðdómanda, er grein gerð fyrir athugun og ályktun dómkvadds manns og manns sem hann fól að framkvæma titringsmælingu. Varð það niðurstaða þeirra að hristingur í umræddri vél væri 40% meiri en í tilviki samanburðarvélar. Þá er á sama stað rakinn framburður þriggja nafngreindra vitna sem öll báru um óeðlilegan titring við notkun vélarinnar. Enn fremur eru þar rakin samskipti lögmanna aðila frá hausti 2021 og fram til júlí 2022. Verður fallist á það mat sem fram kemur í forsendum hins áfrýjaða dóms, í 14. og 15. lið hans, að aðaláfrýjandi hafi ekki á þeim tíma sem um ræðir vefengt með afgerandi hætti að titringur væri í vélinni. Þvert á móti brást hann meðal annars við niðurstöðu matsmanns með því að taka vélina til frekari skoðunar haustið 2021 og stóð fyrir því að skipt var um vinkildrif vorið 2022. Óumdeilt er að aðaláfrýjandi stóð ekki, svo sem hann þó hafði boðað, fyrir nýrri mælingu á vélinni að aflokinni þeirri tilraun til viðgerðar. Þá segir eftirfarandi í niðurlagi tölvubréfs lögmanns hans 21. október 2021 eftir að hann hafði óskað eftir því að fá vélina á ný til skoðunar: „Skili skoðunin ekki viðeigandi úrlausn er umbjóðandi viljugur til að leita samkomulags án þess að til dómsmáls þurfi að koma.“

45. Að öllu framangreindu virtu stendur það aðaláfrýjanda nær að bera sönnunarbyrði um tilvist galla í formi óeðlilegs titrings við notkun vélarinnar, upphaflega tilvist hans og það að titringurinn hafi horfið af öðrum ástæðum en þeim að skipt var um vinkildrif að áeggjan aðaláfrýjanda. Svo sem nánari grein er gerð fyrir í forsendum hins áfrýjaða dóms hefur aðaláfrýjanda ekki auðnast að axla þá sönnunarbyrði. Verður sú niðurstaða að heyrúllu- og pökkunarvélin hafi verið gölluð í skilningi 17. gr. laga nr. 50/2000 sem og að á því beri aðaláfrýjandi skaðabótaábyrgð að öðru leyti staðfest með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms.

46. Svo sem fyrr er rakið reisir gagnáfrýjandi skaðabótakröfu sína vegna afnotamissis af umræddri vél á þeim kostnaði sem hann hafi haft af leigu vélar sem hann nýtti í hennar stað. Nema kröfur hans vegna þessa 760.000 krónum vegna ársins 2021 og 250.000 krónum vegna ársins 2022.

47. Í málinu liggja fyrir samskipti aðila frá 7. og 8. júlí 2021 og hafa þau þegar verið rakin að nokkru. Lögmaður gagnáfrýjanda fór þá fram á að aðaláfrýjandi léti honum í té vél sem hann gæti nýtt í stað hinnar. Lögmaður aðaláfrýjanda svaraði því tölvubréfi sama dag. Hann upplýsti þar að aðaláfrýjandi væri reiðubúinn að láta gagnáfrýjanda endurgjaldslaust í té heyrúllu- og pökkunarvél af tegundinni Krone Comprima CV150 X-treme enda sannaðist að gallar væru á hinni vélinni. Yrði niðurstaðan sú að svo væri ekki áskildi hann sér rétt til þess að innheimta hóflegt gjald fyrir afnot lánsvélarinnar. Enn fremur kom fram að gagnáfrýjandi yrði bæði að sækja og skila vélinni á starfsstöð aðaláfrýjanda og þá ekki í verra ásigkomulagi en hún hefði verið í við afhendingu.

48. Lögmaður gagnáfrýjanda svaraði þessu boði með tölvubréfi daginn eftir. Þar kemur fram að gagnáfrýjandi teldi vélina sem boðin væri ósambærilega hinni og að hún hentaði ekki verktakastarfsemi þeirri sem hann ræki. Þá væru skilmálar lánsins óljósir, meðal annars varðandi bilanir, og gagnáfrýjandi yrði því að gera aðrar ráðstafanir. Áréttaði hann jafnframt að aðaláfrýjanda bæri að sinna þeim ábyrgðarskyldum sem á honum hvíldu vegna upphaflegu vélarinnar. Í svari sínu samdægurs mótmælti lögmaður aðaláfrýjanda því að sú vél sem hann bauð gæti ekki nýst gagnáfrýjanda. Hann áskildi sér og rétt til að mótmæla kostnaði sem gagnáfrýjandi stofnaði til af þessu tilefni. Í tölvubréfi lögmanns gagnáfrýjanda 15. júlí 2022 tilkynnti hann lögmanni aðaláfrýjanda að gagnáfrýjandi ráðgerði að taka á ný til leigu vél þá um sumarið enda væri vélin sem hann hefði keypt af aðaláfrýjanda enn „haldin galla“.

49. Í héraðsdómi sem og hinum áfrýjaða dómi, en í báðum tilvikum sátu í dómi sérfróðir meðdómendur, var komist að þeirri niðurstöðu að gagnáfrýjandi hefði ekki sýnt fram á það af hverju sú vél sem aðaláfrýjandi bauð honum til láns væri ósambærileg og hefði ekki getað nýst honum í starfsemi hans. Því var hafnað að þeir skilmálar sem aðaláfrýjandi setti sem skilyrði þess að láta gagnáfrýjanda vélina í té hefðu ekki verið ásættanlegir. Jafnframt er til þess að líta að á umræddu árabili 2020 til 2022 nýtti gagnáfrýjandi vélina sem um er deilt í nokkrum mæli en ótvírætt er að haustið 2022 hafði að minnsta kosti 6200 heyrúllum verið pakkað með henni. Til þess varð óhjákvæmilega að líta við reifun skaðabótakröfu af þessu tilefni. Að þessu gættu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest sú niðurstaða að sýkna aðaláfrýjanda af þessari kröfu.

50. Hvað varðar þá þætti kröfugerðar gagnáfrýjanda sem lúta að lögfræðikostnaði hans fyrir málshöfðun og kostnaði af störfum dómkvadds manns er fallist á þá niðurstöðu í hinum áfrýjaða dómi að slíkur kostnaður teljist til málskostnaðar samkvæmt e- og g-liðum 1. mgr. 129. gr. laga nr. 91/1991. Fær sú niðurstaða og stoð í dómum Hæstaréttar 20. desember 2011 í máli nr. 206/2011, 24. september 2015 í máli nr. 72/2015 og 18. maí 2017 í máli nr. 570/2016. Með hliðsjón af þessari niðurstöðu málsins kemur krafa gagnáfrýjanda um skuldajöfnuð ekki til frekari skoðunar.

51. Á það er fallist að eðlilegt hafi verið, miðað við framvindu málsins, að gagnáfrýjandi óskaði eftir dómkvaðningu sérfróðs manns í því skyni að upplýsa um þá galla sem vera kynnu á vélinni og orsökuðu þann titring sem hann taldi trufla notkun hennar. Til hins er þó að líta að matsmaður lauk ekki störfum með matsgerð, sbr. 1. mgr. 63. gr. laga nr. 91/1991. Eðli málsins samkvæmt var það matsbeiðanda að knýja á um að matinu yrði lokið, væri tilefni til, enda bar hann áhættuna af sönnunargildi þess. Allt að einu hefur hér að framan verið komist að þeirri niðurstöðu að nokkra hliðsjón megi hafa af drögum þeim sem matsmaður skilaði, sem og skýrslum hans og þess sérfræðings sem hann fékk til aðstoðar sér, fyrir dómi. Sýnist þessi aðkoma dómkvadds manns hafa liðkað fyrir því að málið skýrðist frekar og meginþáttur þess leystist á endanum þó svo að enn sé deilt um það hvað nákvæmlega varð til þess að titringur í vélinni hvarf og eftirmál þess.

52. Að framangreindu virtu verður aðaláfrýjandi sýknaður af skaðabótakröfu gagnáfrýjanda en dæmdur til að greiða honum hluta málskostnaðar hans, sbr. 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, svo sem nánar greinir í dómsorði. Er þá meðal annars litið til framangreinds kostnaðar af dómkvöddum manni.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað.

Aðaláfrýjandi, Landstólpi ehf., greiði gagnáfrýjanda, Önnum ehf., 2.000.000 króna vegna reksturs málsins á öllum dómstigum.